لە شيكارييه‌كدا جۆناسان سپایەر رۆژنامەنوس و  بەرپرسی بەشی توێژینەوە لە ناوەندی (MECRA)  وردەکاریی ئەو قۆناغە نوێیە دەخاتەڕوو کە تێیدا واشنتۆن لەپێناو سەقامگیریدا پشتی لە كورد كردووه كه‌ يه‌كێكه‌ له‌ هاوپه‌يمانه‌ مێژووييه‌كانى، شیکارییەکە لە پەیمانگەی توێژینەوەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست(Middle East Forum) بڵاوکراوەتەوە.

دەقی شيكارييه‌كه‌‌:

هەڵوەشاندنەوەی هێزەکانی سوریای دیموکرات(هەسەدە) لە 25ـی ئاب و هەڵوەشاندنەوەی بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەری باکوور و رۆژهەڵاتی سوریا بە سەرۆکایەتی کورد، نوێترین زنجیرەی ئەو پاشەکشێيانەیە کە لە ماوەی پێنج ساڵی رابردوودا بەسەر چارەنووسی سیاسیی کورد لە ناوچەکەدا هاتووە.

دەیەیەک لەمەوبەر، هێزە کوردییەکان گەیشتبوونە لووتکەی هەژموون و پێگە، رووبەرێکی بەرفراوان و بەستراوە بە یەک لەژێر کۆنترۆڵی دیفاکتۆی کورددا بوو، کە لە سنووری عێراق - ئێران لە رۆژهەڵاتەوە تا دەگەیشتە عەفرین لە سوریا لە بەشی رۆژئاوا درێژ دەبووەوە، تەنیا 65 کیلۆمەتر لە کەناراوەکانی دەریای ناوەڕاستەوە دوور بوو، ئەم ناوچەی هەژموون و دەسەڵاتە بەسەر سێ بزووتنەوەی سیاسیی سەرتاسەريى و رکابەریی کوردیدا دابەش ببوو:

 پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) لە رێگەی باڵەکەی لە سوریا.

 پارتی دیموکراتی کوردستان (پارتی) بە رابەرایەتیی خانەوادەی بارزانی لە بەشی رۆژئاوای هەرێمی کوردستان.

یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان (یەکێتی) بە رابەرایەتیی تاڵەبانییەکان لە بەشی رۆژهەڵاتی هەرێمى كوردستان.

لە نێوەندی ئەو پشێوییەی ناوچەکەی گرتبووەوە، هێزە کوردییەکان بە ئاراستە عەلمانی و رۆژئاواییەکەیان، توانای خۆڕێکخستن و ئامادەییان بۆ شەڕکردن لەپێناو پاراستنی ناوچەکانی دەسەڵاتیاندا جیا دەکرانەوە.

سەرەڕای دابەشبوونی سیاسی، ئەو دەسەڵاتانەی لەلایەن ئەم بزووتنەوانەوە درووستکرابوون، لە جوگرافیایەکی هاوبەش و سەرچاوەی نەوتی دەوڵەمەند، زەویی کشتوکاڵی بەپیت و سەرچاوەی ئاوی زۆر، خاڵی بەهێزیان بوو.

هەڵکشانی پێگەی کورد بە درێژایی ئەم رووبەرە لە چەند هۆکارێکەوە سەرچاوەی گرتبوو، گرنگترینیان پاشەکشێ یان داڕمانی تەواوەتیی دەسەڵاتی دەوڵەتی ناوەندی بوو لە پانتاییەکی بەرفراوانی هەردوو وڵاتی سوریا و عێراقدا، لەو واقیعە سەختەی کە هاتە ئاراوە(شەڕی مان و نەمان لە کاتی نەمانی دەوڵەتدا) ئەو میلیشیا و هێزانەی لەسەر بنەمای ناسنامەی نەتەوەیی، ئایینی، یان خێڵەکی پێکهاتبوون، گەشەیان کرد و باڵادەست بوون.

لاوازبوونی کورد و هۆکارەکانی

واقیعی هۆبزی (Hobbesian reality): ئاماژەیە بۆ چەمکە فەلسەفییەکەی تۆماس هۆبز، کە کاتێک دەسەڵاتی ناوەندی دەڕووخێت، کۆمەڵگە دەکەوێتە دۆخی )شەڕی هەمووان دژ بە هەمووان( و هێزە خاوەن چەک و ناسنامە لۆکاڵییەکان جێگەی دەوڵەت دەگرنەوە.

جوگرافیای یەکگرتوو (Contiguous area): گەورەترین دەستکەوتی جوگرافیی کورد لە دوای 2014، پێکەوەبەستنی هێڵێکی گرنگ بوو لە قەندیل و سنووری ئێرانەوە تا کەنارەکانی دەریای ناوەڕاست.

کێشەی ستراتیجی: سەرەڕای بوونی سامانی نەوت، کشتوکاڵ و پشتگیریی رۆژئاوا، دابەشبوونی سێقۆڵیی نێوان (پەکەکە، پارتی و یەکێتی) و لاوازیی یەکخستنی گوتاری نەتەوەیی، بووە هۆی ئەوەی نەتوانرێت ئەو دەسکەوتانە لە درێژخایەندا بپارێزرێن.

لە نێوەندی ئەم پشێوییەدا، هێزە کوردییەکان بەهۆی ئاراستە عەلمانی و لایەنگری رۆژئاوايیان، توانای خۆڕێکخستنی ناوەندییان، ئامادەییان بۆ شەڕکردن لەپێناو بەرگریکردن لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتیاندا لاواز بوو.

 هەموو ئەمانە پەیوەندی راستەوخۆیان بەو دەوڵەتە رۆژئاواییانەوە هەبوو کە بەرژەوەندییەکانیان رووبەڕووی هەڕەشە ببوه‌وە لەو رووبەرە داڕماو و پارچە پارچە بووانەدا، بەهۆی پێشڕەویی میلیشیا جیهادییە سوننە مەزهەبە توندڕەوەکان لەلایەک و لەلایەکی دیکەشەوە لەلایەن ئەو میلیشیا شیعییانەی لەلایەن ئێرانەوە کۆنترۆڵ کرابوون.

شەڕڤانە کوردەکانی یەکینەکانی پاراستنی گەل (یەپەگە) بوونە هێزی پیادەی سەرەکی لەو پرۆسە سەرکەوتووەی بە سەرکردایەتیی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بەڕێوەچوو بۆ تێکشکاندنی (خەلافەت)ی دەوڵەتی ئیسلامی (داعش) لە سوریا، لە باکووری عێراقیش، حکومەتی هەرێمی کوردستان کە دامەزراوەیەکی مێژویی بوو، بووە قەڵای ئارامی و ئاسایش.

ریفراندۆم و مەترسییەکانی

لە ئەنجامی ئەم پێشهاتانەدا، چارەنووس و پێگەی کورد لە دەووروبەری ساڵی 2016 گەیشتە بەرزترین لووتکەی خۆی، بەڵام لە ساڵانی دواتردا، رووداوە دەرەکییەکان لەگەڵ بەڕێوەبردن و کێشەی حوکمڕانیی ناوخۆیی کورد، بوونە هۆی لەدەستدانی زۆرینەی ناوچەکانی ژێر دەسەڵات و پێگەی کورد.

وەک دەرکەوت، سەرکردایەتیی پارتی دیموکراتی کوردستان لە کوردستانی عێراق لە ئەیلوولی 2017 ریفراندۆمێکی پێشوەختە و ئامادەنەکراوی بۆ سەربەخۆیی دەستپێکرد، ریفراندۆمەکە بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە خواستی کوردی بۆ دەوڵەتبوون سەلماند – 92%ـی دەنگدەران لە بەرژەوەندیی جیابوونەوە دەنگیان دا.

بەڵام ئەو زەمینەسازییە دیپلۆماسییە و ئامادەکارییە سەربازییانەی کە بۆ پاراستنی هەوڵێکی لەمشێوەیە بۆ سەروەریی پێویست بوون، ئەنجام نەدرابوون نە ئەمریکا و نە هیچ وڵاتێکی ناوچەکە هیچ پشتیوانییەکی کردارییان بۆ دامەزراندنی دەوڵەتی کوردی پێشکەش نەکرد (تەنیا ئیسرائیل لە رووی مەبدەئییەوە پشتیوانی دەربڕی، بێ هیچ بەڵێنێکی کرداری).

هێزە کوردییەکانی عێراقیش یەکگرتوو نەبوون، یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە ناوخۆیدا بە قووڵی دابەش ببوو و گومانی لەو بڕیارە هەبوو کە لەو کاتەدا بەرەو سەربەخۆیی هەنگاو بنرێت.

دەرئەنجام سوپای عێراق و میلیشیا شیعییەکانی سەر بە ئێران، کە دەسەڵاتدارانی دیفاکتۆی عێراقن، هەڵمەتێکی سەربازییان دژ بە ناوچەکانی کورد دەستپێکرد بۆ ئەوەی سەربەخۆیی کورد لە بێشکەدا بخکێنن، کورد بەرگریی کرد و خۆیان لە لەناوچوونی تەواوەتی پاراست، بەڵام 40٪ـی خاکەکەیان لەدەستدا، لەنێویاندا ناوچەی ستراتیجی و نەوتیی کەرکوک. 

ساڵی 2016 وەک خاڵی وەرچەرخان دادەنرێت کورد لە تەواوی مێژووی هاوچەرخدا زۆرترین رووبەری جوگرافی و گەورەترین رەوایەتیی هاوپەیمانێتی نێودەوڵەتی هەبوو، هۆکارەکانی شکستی ریفراندۆمی 2017، بۆ سێ فاکتەر دەگەڕێتەوە (نەبوونی ئامادەکاریی دیپلۆماسی، نەبوونی پشتیوانی نێودەوڵەتی و هه‌رێمى، دابەشبوونی قووڵی ناوخۆیی نێوان پارتی و یەکێتی).

هەردوو حکومەتی هەرێمی کوردستان و عێراق زیانی دارایی گەورە دەکەن

لە ساڵانی دواتردا، حکومەتی هەرێمی کوردستانی بچوککراوە (دابڕاو لە بەشێکی خاکی خۆی) لەسەر ئاستی سیاسی و بەتایبەتی لەسەر ئاستی ئابووری رووبەڕووی پاشەکشێی زیاتر بووەوە، لە شوباتی 2022، دادگای فیدراڵیی عێراق کۆتایی بە توانای هەرێم هێنا لە هەناردەکردنی سەربەخۆی نەوت، بەو بڕیارەی کە تەنیا حکومەتی ناوەندی لە بەغدا مافی ئەوەی هەیە لەگەڵ کۆمپانیا نەوتییەکان بۆ هەناردەکردن رێککەوتن واژۆ بکات، لە ئەنجامدا، هەناردەی نەوت بۆ ماوەی 30 مانگ راگیرا، کە زیانێکی دارایی یەکجار گەورەی لە داهاتی هەردوو حکومەتی هەرێم و عێراق دا.

حکومەتی هەرێمى كوردستان لە عێراق لە رووی داراییەوە تەواو لاواز بوو، لە سەربەخۆیی ئابوورییەوە، ئێستا رووبەڕووی ئەگەری کەنارخستن دەبێتەوە لەلایەن نزیکترین هاوپەیمانییەوە، لەبەردەم ئایندەیەکی نادیاردایە.

ئەم کێشەیە لە ئەیلوولی 2025 بە رێککەوتنێک چارەسەر کرا، بەڵام رێککەوتنەکە، لە کاتێکدا هەرێمی كوردستانى لە داڕمانی دارایی پاراست، لە هەمانکاتدا بووە هۆی لەدەستدانی بەشێکی بەرچاوی زیاتری ئۆتۆنۆمی و دەسەڵاتی خۆبەڕێوەبردن.

 بەپێی بڕگەکانی رێککەوتنەکە، حکومەتی هەرێمى كوردستان بە شێوەیەکی فەرمی دەستبەرداری هەر داواکارییەک بوو بۆ فرۆشتنی سەربەخۆی نەوت، سەرجەم نەوتی خاوی بەرهەمهێنراو لە کێڵگەکانی هەرێمی کوردستان ئێستا راستەوخۆ رادەستی کۆمپانیای بەبازاڕکردنی نەوتی عێراق (سۆمۆ) دەکرێت.

لە پاشەکشێیەکی دیکەدا، ئێستا ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا پلانی هەیە کۆتایی بە هاوکارییە سەربازییەکانی بۆ هێزە چەکدارەکانی هەرێمی کوردستان (پێشمەرگە) بهێنێت، لە کاتێکدا هەرێمی کوردستان لە دوای دەستپێکردنەوەی شەڕ لە شوباتی ئەمساڵەوە رووبەڕووی زنجیرەیەک هێرشی ئێران بووەتەوە، بەڵام بەهۆی کۆتاییهاتنی فەرمیی شەڕی دژ بە داعش، دیارە واشنتۆن هیچ هۆکارێک نابینێت بۆ بەردەوامیدان بە پڕچەککردن و هاوکاریکردنی هاوپەیمانەکەی پێشووی.

ئەمریکا چارەنووسی بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەری کورد لە سوریا یەکلادەکاتەوە

لەدەستدانی سەربەخۆیی ئابووری: پەنابردنی بەغدا بۆ دادگای فیدراڵی لە 2022 و دواتر رادەستکردنی تەواوی نەوت بە کۆمپانیای (سۆمۆ) لە ئەیلوولی 2025، کۆتایی بە کەرتی نەوتی سەربەخۆی کوردستان و بناغەی ئۆتۆنۆمیی دارایی هێنا.

کشانەوەی هاوکاریی سەربازیی ئەمریکا: نەمانی مەترسیی راستەوخۆی داعش بە فەرمی، پاساوی واشنتۆنی بۆ مانەوە و پاڵپشتیکردنی هێزی پێشمەرگە کەمکردووەتەوە، ئەمەش هەرێمی كوردستانى لە بەرامبەر هێرش و گوشارە هه‌رێمييه‌كاندا بێ پەناگە هێشتووەتەوە.

پەیوەندیی نێوان ئابووری و سەروەری: رێککەوتنی دارایی بەغدا-هەولێر وەک رزگارکەری مووچە و بودجە سەیر دەکرێت، بەڵام باجەکەی داماڵینی دەسەڵاتی بڕیاردانی هەرێم بووە لەسەر سەرچاوە سروشتییەکان.

ئەمریکا مۆری کۆتایی لە چارەنووسی بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەری کورد لە سوریا دەدات

هاوکات لە سوریا، بڕیاری ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ پشتیوانیکردن لە دەسەڵاتە ئیسلامییە سوننە تازە هەڵتۆقیوەکەی دیمەشق، گورزێکی یەکلاکەرەوە بوو کە چارەنووسی بەڕێوەبەرایەتیی خۆسەری کوردی بە تەواوی مۆر کرد، کورد لە سوریا تا دوا هەناسە هەوڵیاندا دەستکەوت و ئۆتۆنۆمییە بە خوێن بەدەستهاتووەکەیان بپارێزن، بەڵام پەلامارێکی سەربازیی خێرا لە کانوونی دووەمدا کە بەپێی سەرچاوەکان، هاوکات بوو لەگەڵ رێنمایی و ئامۆژگاری ئەمریکا بۆ پێکهاتە عەرەبەکانی نێو هەسەدە تا شەڕی هێزەکانی حکومەت نەکەن، بووە هۆی پاشەکشێی بەپەلەی پاشماوەی هێزەکانی هەسەدە بۆ ناوچە کوردییە سەرەکییەکانی باکووری رۆژهەڵاتی سوریا، دوابەدوای ئەوەش، هێزەکە ناچار کرا بچێتە ژێر باری دانوستان بۆ هەڵوەشاندنەوەی خودی خۆی.

ئەو رێککەوتنەی ئێستا لەگەڵ دیمەشقدا ئەنجامدراوە، بە کرداری کۆتاییهێنانە بە حوکمڕانیی دیفاکتۆی کوردی کە لە دەیەی رابردوودا لە تەواوی ناوچەکانی رۆژهەڵاتی فوراتدا باڵادەست بوو، راستە رێککەوتنەکە رادەستبوونی بێمەرجی مافەکانی کورد یان گەڕانەوە بۆ دۆخی سەردەمی رژێمی ئەسەد نییە، بەڵام جیاوازییەکی زەوی و ئاسمانی لەگەڵ دۆخی زێڕینی ساڵانی 2013 تا 2026 هەیە.

بەپێی رێککەوتنەکە، رێگە بە خوێندنی زمانی کوردی لە قوتابخانەکاندا دەدرێت، هەروەها ناسنامەی هاووڵاتیبوون بەو کوردە بێناسنامانەی (مەکتوم) سوریا دەبەخشرێت، لە بەرامبەردا، مەزڵووم عەبدی، کە سەرکردەی دیفاکتۆی کوردی سوریا بوو، لە فەرمانڕەوای 30٪ـی خاکی سوریاوە بۆ تەنیا (راوێژکار)ێکی ئەحمەد شەرع دادەبەزێنرێت، ئیلهام ئەحمەدیش، بەرپرسی پێشووی پەیوەندییەکانی دەرەوەی ئیدارەی خۆسەر، دەکرێتە ئەندامێکی دەستنیشانکراو لە (پەرلەمان)ـە کارتۆنی و دەستەمۆکراوەکەی دیمەشقدا.

هۆکارەکانی ئەم هەڵگەڕانەوە و پاشەکشێیە گەورەیەی بەسەر چارەنووسی کورددا هاتووە زۆرن، لە لایەکەوە دابەشبوونە سیاسییە ناوخۆییەکانی کورد و نائاگایی لە قۆستنەوەی دەرفەتە دیپلۆماسییەکان لە سەردەمی هەڵکشانی هێزدا، بەشێک لە بەرپرسیارێتییەکەی لە ئەستۆیە.

بەڵام لە بنەڕەتدا، پێگەی کورد بە پلەی یەکەم لەبەر ئەوە داڕما کە وڵاتانی رۆژئاوا ئەوانەی لە سەردەمی شەڕی ناوخۆ و هەڵوەشانەوەی دەوڵەتدا هاوپەیمانی کورد بوون لە پێناو پاراستنی سەقامگیريى، بڕیاریاندا پشتگیری لە دەسەڵاتی ناوەندی و دەوڵەتە چەقبەستووەکانی سوریا و عێراق بکەن، لە دەرئەنجامی ئەم هاوکێشەیەدا، کورد لە چاوی رۆژئاوادا بوو بە کارتی سووتاو.

ئەم وەرچەرخانە زیاتر لە پەیوەندییە توندوتۆڵەکانی ئیدارەی ئێستای ئەمریکا لەگەڵ تورکیا و قەتەر سەرچاوە دەگرێت، شانبەشانی پێشنیازەکانی حکومەتی بەریتانیا کە سیاسەتی رازیکردنی ئیسلامییەکان پەیڕەو دەکات، لە دەرئەنجامدا، ئێستا واشنتۆن کەوتووەتە پشتیوانیکردنی ئەو بزووتنەوانەی کە لە بنەڕەتدا دژە رۆژئاوان، بەڵام لە سوریا و عێراقدا دەسەڵاتیان بەدەستەوەیە.

ئەم هەنگاوە قومارێکی مەترسیداری رۆژئاوایە، سیاسەتێکە راستەوخۆ لە پەرەپێدانی پەیوەندییەکانی واشنتۆن لەگەڵ ئەنقەرە و دەوحە و ئاراستەکردنی سیاسەتی بەریتانیا بۆ نەرمی نواندن بەرامبەر ئیسلامییەکانەوە سەرچاوەی گرتووە، دەرئەنجامەکەشی ئەوەیە کە ئەمریکا بووەتە پاڵپشتیکاری سەرەکیی ئەو هێزە دژە رۆژئاواییانەی کە ئێستا لە لوتکەی دەسەڵاتی عێراق و سوریادان.

 لەنێو ئەم هێزانەدا (چوارچێوەی هه‌ماهه‌نگى) لە عێراق، شانبەشانی دەسەڵاتەکەی ئەحمەد شەرع لە دیمەشق بە سەرکردایەتیی گرووپی ئیسلامیی سوننەی (دەستەی تەحریری شام-هەتەشە) بێگومان، دروستی و لۆژیکی پشتیوانیکردنی ئەم جۆرە هێزانە جێگەی گومان و پرسیارێکی یەکجار قووڵە، بەڵام هیچ نەبێت بۆ ئێستا، وا دیارە واشنتۆن بڕیاری کۆتایی لەسەر داوە و پێداگرە لەسەری.

لە دەرئەنجامی ئەم هاوکێشەیەدا، هاوپەیمانە کوردە دێرینەکانی دوێنێ؛ ئەوانەی بە تەواوی لایەنگری بەرەی رۆژئاوا بوون پشتگوێ دەخرێن و بە تەنیا جێدەهێڵرێن، ئەگەر کاتێک ئەم ستراتیجەی ئێستای رۆژئاوا تووشی شکستی حەتمی هات، لەوانەیە پێویست بکات جارێکی دیکە پەنا بۆ کورد ببرێتەوە و پەیوەندییان پێوە بکرێتەوە، بەو ئومێدەی کاتێک ئەو ساتەوەختە دووبارە دەبێتەوە، کورد گەیشتبێتە ئەو ئاستە لە یەکڕیزی و بە‌هێزبوون لە ناوخۆدا، کە پێویستە بۆ ئەوەی بە تەواوی و بە باشترین شێوە دەرفەتەکە بقۆزێتەوە.