د.ئاكۆ حه‌مه‌كه‌ريم

گۆڕانە جیۆپۆلەتیکییەکان بریتین لەو گۆڕانکارییە گەورە و ستراتیجییانەی کە لە هاوسەنگیی هێز لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی و هەرێمایەتی روودەدەن، بەهۆی کۆمەڵێک فاکتەری جوگرافی، سیاسی و ئەمنی، ئابووریی و تەکنۆلۆجییەوە. ئەم گۆڕانکارییانە زۆرجار خۆیان لە دەرکەوتنی زلهێزی نوێ و لاوازبوونی زلهێزە کۆنەکان، ڕووخانی رژێم و هاتنی رژێمێکی نوێ و  گۆڕانکاریی لە سنوورەکان بەهۆی ململانێ و جەنگەکانەوە. هەروەها دروستبوون یان هەڵوەشانەوەی هاوپەیمانێتییە نێودەوڵەتی و ناوچەییەکان، کە سەرجەمیان کاریگەریی راستەوخۆیان لەسەر داڕشتنەوەی نەخشەی سیاسیی ناوچەکان و جیهان هەیە.

کێبڕکێ لەسەر کۆنترۆڵکردنی سەرچاوە سروشتییەکانی وەکو نەوت، غاز، ئاو، باڵادەستیی بەسەر ڕێڕەوە بازرگانییە دەریایی و وشکانییەکان، بەشێکی سەرەکیین لەم گۆڕانکارییانە. هاوکات پێشکەوتنە خێراکانی تەکنولۆجیا و زیرەکیی دەستکرد و ئاسایشی ئەلیکترۆنی بوونەتە فاکتەرێکی نوێ بۆ بەهێزکردنی پێگەی دەوڵەتان. 

گۆڕانکارییە جیۆپۆلەتیکییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و جیهان کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر پێگەی کورد هەبووە و دەبێت. کورد بەهۆی ئەوەی دەوڵەتی نییە و لە ناوخۆدا پەرتەوازیە و لە جوگرافیایەکی پڕ لەململانێ و قەیراندا دەژی، زیاتر کاریگەرە بە گۆڕانە جیۆپۆلەتیکییەکان. ئەم گۆڕانکارییانە کۆمەڵێک ئاڵنگاریی و دەرفەتی نوێ دەهێننە ئاراوە و کاریگەرییان لەسەر پرسی کورد دەبێت و پێویستە بەوردی لێ تێبگەین و خوێندنەوەی تەندروستمان بۆی هەبێت.

بە گشتی دەتوانین ئاماژە بەسێ گۆڕانکاريى سەرەکی بکەین:

-پاشەکشێى هەژموونی ئەمریکا و گۆڕانی سیستمی نێودەوڵەتی

 ئەگەر لەدوای رووخانی سۆڤيیه‌تەوە سیستمی جیهانی تاکجەمسەریی بووبێت و ئەمریکا سۆپەرپاوەر و باڵادەست بێت، ئەوا ئێستا لە قوناغی گۆڕانکاريى بونیادی سیستمەکەین کە هەژموونی ئەمریکا لە پاشەکشێدایە و هێزی چین و هند و روسیا و بەرازیل لە هەڵکشاندایە، رەنگە سیستمی نێودەوڵەتی بەرەو فرەجەمسەر بگۆڕێت.

-گۆڕانی هاوسەنگی هێز لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست

ئەم گۆڕنکارییە بە ڕووخانی رژێمی ئەسەد و هاتنی ئەحمەد شەرع بۆ دەسەڵات و قبوڵکردنی لەلایەن کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیيەوە دەستی پێکرد، پاشان جەنگی ئیسرائیل و حەماس – حزبوڵڵا و هێرشی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران و لاوازبوونی بەرەی مقاوەمە. سەرئەنجام بەهێزبوونی ئیسرائیل و تورکیا و بلۆکی سوننی و دروستبوونی هاوپەیمانێتی مەککە.

-گۆڕانی بنەما و ئامرازەکانی هێز

 جیهان بەرەو قۆناغێک دەچێت کە تێیدا هێز تەنها بە توانای سەربازی و ئابووری ناپێورێت، بەڵکو زیرەکیی دەستکرد، تەکنەلۆجیای پێشکەوتوو، درۆن، توانای سایبەری، زانیاری و پێگەی جیۆدیجیتاڵی دەبنە بەشێکی سەرەکی لە هێز و کاریگەریی هەرێمی و نێودەوڵەتی. لە هەمانکاتدا، ڕێڕەوە ئابووری و بازرگانییەکان، کۆریدۆرە ستراتیجییەکان، وزە و کۆنترۆڵکردنی ژێرخانەکان زیاتر دەبنە ئامرازێک بۆ دروستکردنی هاوسەنگیی نوێی هێز.

گۆڕانە جیۆپۆلەتیکییەکانی جیهان و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بۆ کورد تەنها گۆڕانکارییەکی دەرەکی نین، بەڵکو دەتوانن ڕاستەوخۆ کاریگەرییان لەسەر ئاستی سیاسی، ئەمنی، ئابووری و نێودەوڵەتیی پرسی کورد هەبێت.

 بە تایبەتی کە چوار پێشهاتی نوێ لەسەر ئاستی ناوچەکە روویانداوە: یەکەم، کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا لە هەرێمی کوردستان بەبێ دابین کردنی بەرگری ئاسمانی دوای خۆی. دووم، وەستاندنی هاوکارییە داراییەکانی ئەمریکا بۆ هێزی پێشمەرگە. سێهەم، هێرش و فشاری بەردەوامی ئێران بۆ سەر هەرێم بەبیانوی بوونی هێزە بەرهەڵستکارەکانی ئێران. چوارەم، هەڵوەشاندنەوە هەسەدە و تێکەڵبوونی بە سوپای سوریا و بوونی مەزڵوم عەبدی بە ڕاوێژکاری سەرۆکی سوریا.

کورد و ئەمریکا

یەکێک لە رێسا گرنگەکانی مێژوو، بریتییە لە دووبارەبوونەوەی مێژوو، بەمانای دووبارەبوونەوەی رووداوەکانە لە فۆرم و شێوازی نوێدا. رێسای دووبارەبوونەوەی مێژوو لەو راستییەوە سەرچاوە دەگرێت کە پاڵنەرە بنەڕەتییەکانی مرۆڤ و دەوڵەتان (ترس، بەرژەوەندی، دەسەڵات و باڵادەستی) نەگۆڕن، ئەوەی دەگۆڕێت تەنها تەکنەلۆجیا، ناوەکان و شێوازی جێبەجێکردنەکەیە. وەک مارک توەین دەڵێت: (مێژوو ڕێک خۆی دووبارە ناکاتەوە، بەڵام زۆرجار هەمان ڕیتمی هەیە). ڕەوڕەوه‌ی مێژوو و پەیوەنديى کورد لەگەڵ دەوڵەتان و زلهێزەکانی جیهان زۆرجار لە بازنەیەکی داخراودا دەسوڕێنەوە و ڕووداوەکان بەردەوام دووبارە دەبنەوە.

هێنری کیسنجەر لە ساڵی 1976، کاتێک لەبەردەم لیژنەی پایکی (Pike) کۆنگرێس ئەمریکا لێپرسینەوەی لێدەکرا لەسەر بڕینی دەستبەجێی هاوکارییەکانی ئەمریکا بۆ کورد و بەجێهێشتنیان دوای ڕێککەوتننامەی جەزائیری ساڵی 1975، رستە مێژووییە بەناوبانگەکەی گوت (کاری نهێنی نابێت تێکەڵ بە کاری خێرخوازیی بکرێت).

مەبەستی کیسنجەر لە کاری نهێنی، هاوکاری ئەمریکا (بەهاوبەشی ئێران) بوو بۆ شۆڕشی ئەوکاتەی کورد و بڕینی ئەو هاوکارییە سیاسی و سەربازییانە بوونە هۆی داڕمانی خێرای شۆڕشی ئەیلول. کیسنجەر بەم رستەیە بە ڕاشکاوی بە کۆنگرێس و جیهانی ووت، سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا لەسەر بنەمای بەرژەوەندییەکانە، بۆیە کاتێک بەرژەوەندییەکە (رێککەوتنی شا و سەدام) هاتەدی، پێویستە پرۆژەکەش کۆتایی بێت و ئەمریکا ئەرکی ئەوە نییە وەک ڕێکخراوێکی ئایینی یان خێرخوازیی هاوکاریی و قوربانی بدات بۆ ڕزگارکردنی نەتەوەکانی تری وەکو کورد.

ئەم قسەیەی کیسنجەر تا ئەمڕۆش سادەترین و ڕاستگۆترین پێناسەی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکایە بەرامبەر کورد، کە کورد لە هەر چوار پارچەکەی کوردستان میکانیزم و ئامرازی جێبەجێکردنی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکان، نەک بەشێک بن لە ستراتیجی ئەمریکا لە ناوچەکە.

ئەمە ماناى ئەوە نییە کە کورد سوودی لە سیاسەتەکانی ئەمریکا نەبینوە، بەڵکو کورد سودمەندی دووەمی سیاسەتی ئەمریکا بووە لە ناوچەکە (لە دوای ئیسرائیل)، بە تایبەتیش هەرێمی کوردستان (وەک دروستکردنی ناوچەی دژە فڕین، ئاشتەوایی (ڕێککەوتنی واشنتۆن 1998)، ڕووخانی ڕژێمی سەدام، چەسپاندنی فیدڕاڵی، تێکشکاندنی داعش....هتد). ئەوەی گرنگە ئەم سودمەندبوونانە لەبەر خاتری کورد نەبووە، بەڵکو سیاسەت و بەرژەوەندی ئەمریکا وای خواستووە.

کەواتە، کرۆکی پەیوەندییەکان کورد و ئەمریکا یەکتربڕینی بەرژەوەندییە کاتییەکان بووە، نەک ئامانجێکی ستراتیجیی واشنتۆن. مانەوەی کورد لە چوارچێوەی ئامرازە سەربازيى و سیاسییەکانی ئەمریکادا بەردەوام مەترسیی لەسەر  دەستکەوتەکانی کورد دروست کردووە، بەتایبەتیش کاتێک هاوکێشە جیۆپۆڵەتیکییەکان دەگۆڕێن.

ئەوەی ئێستا بۆ هەرێمی کوردستان جیاوازە، گۆڕانی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکایە بەرامبەر رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، بە تایبەتیش بەرامبەر عێراق لە ئیدارە دۆناڵد ترەمپ، چیتر ئەمریکا خۆی بە بەرپرس نازانێت بەرامبەر دۆخی ناوخۆی عێراق تا هەوڵی پاراستنی ئاسایش و سەقامگیری و ڕاگرتنی هاوسەنگی نێوان پێکهاتەکان بدات، بەڵکو وەکو هەر دەوڵەتێکی تری ناوچەکە مامەڵەی لەگەڵ دەکات، ئەمەش دەستی ئەمریکا دەکاتەوە بۆ بەکارهێنانی ئامرازەکانی فشار (دیپلۆماسی، بازرگانی و ئابوری و تەنانەت سەربازیش) لەسەر عێراق.

دەکرێت سیاسەتی ئەمریکا بەرامبەر عێراق لە دوو خاڵدا کورت بکەینەوە:

1. دوورخستنەوەی عێراق لە هەژموونی ئێران و داماڵینی چەکی میلشیا نزیکەکانی تاران.

2. دەستکەوتنی زۆرترین بەرژەوەندی ئابووری، لە ڕێگەی رێککەوتنی ئابووری هێنانی کۆمپانیا ئەمریکیەکان بۆ عێراق.

سیاسەتی دەرەوەی دۆناڵد ترەمپ لەسەر بنەمای (ئەمریکا یەکەمە) دارێژراوە، کە ئامانجی سەرەکی پاراستنی بەرژەوەندییەکانی ئەمریکایە و دوورکەوتنەوەیە لە جەنگە زەمینییە درێژخایەنەکانی وەک عێراق و ئەفغانستان. لەم دیدگایەدا، جەنگەکانی پێشوو و هەوڵی گۆڕینی ڕژێمەکان بە پڕۆژەی بێئاکام و تێچوویەکی زۆری دارایی و گیانی سەیر دەکرێن.

کۆڵەکەیەکی تری ئەم سیاسەتە، پرەنسیپی (هاوبەشکردنی بارقورسی) و مامەڵەی قازانجی ڕاستەوخۆیە. ئیدارەی ترەمپ پێداگری دەکات کە دەبێت هاوپەیمانان و دەوڵەتە دۆستەکان بەرپرسیارێتیی زیاتری ئەمنی و دارایی بگرنە ئەستۆ و چیتر ئەمریکا بەتەنیا ئاسایشی ناوچەکە نەپارێزێت. هاوکات، هەموو پەیوەندی و هاوپەیمانێتییەک، لە نێویاندا عێراق، بەپێی ئەو قازانجە ستراتیجی و ئابوورییانە هەڵدەسەنگێندرێت کە بۆ واشنتۆنی دەستەبەر دەکەن.

لێرەوە، خاڵە یەکتربڕەکانی نێوان کورد و ئەمریکا کاڵ دەبنەوە، ئەوەی ئەمریکا بەلایەوە گرنگە دەستکەوتی ئابووری و سەفەقەی چەوری خێرایە، بەلایەوە گرنگ نییە لایەنی بەرامبەر چ نەتەوە و ناسنامەیەکی هەیە و پێشتر دۆستی بووە یان دۆژمن و لە چ بەرەیەکدایە.

کاتێک دێينە سەر بەراوردی بەرژوەندیی دەوڵەتان بۆ ئەمریکا، هاوکێشەکە روون و ئاسانە، کە بۆ کورد لاسەنگە. بەو مانایەی بەرژوەندی ئەمریکا لە ڕووی ئابوورییەوە لەگەڵ دەوڵەتانێکی وەک عێراق یان تورکیا یان سوریا گەورەتر و زیاترە وەک لەگەڵ هەرێمی کوردستان یان هەر هێزێکی تری کورد.

فاکتەرێکی گرنگ بۆ کەمبوونەوەی بەهای کورد لای ئەمریکا، دۆخی ناوخۆی هەرێمی کوردستان و دابەشبوون و ململانێ هێزە سیاسییەکانە کە سەنگ و پێگە و وێنەی هەرێمی لاواز کردووە. پێشتر ئەمریکا فشاری دەکرد بۆ ئەوەی هەرێمێکی تۆکمە، بەهێز و یەکگرتوو لە ناو عێراق هەبێت، هەرێمێک کە بتوانێت هاوسەنگی و سەقامگیریی عێراق رابگریت، یاخود مودێلێکی جیاوازی حکومڕانی پێشکەش نەکرد.

هەرێمی کوردستان لەوەدا سەرکەوتوو نەبوو مۆدیلێکی باشی حکومڕانی یان هەرێمکی بەهێز و یەکگرتوو، پێویستی بە یەک حکومەت، یەک هێزی پێشمەرگە، یەک سیاسەتی دەرەوە، یەک سیستمی ئاسایش و یەک دەزگای پاراستن و زانیاری هەیە. بەهێزی لەناوخۆوە دەست پێدەکات پاشان سەر دەکێشێت بۆ دەرەوە، ئەگەر لە ناخۆ پەرتەوازەو لاواز بویت، بەدڵنیایەوە لە دەرەوە بەو شێوەیە مامەڵەت لەگەڵ دەکرێت.

رۆژئاوا قوربانیی جیۆپۆڵەتیک

رەنگە ئەزموونی رۆژئاوا باشترین نمونە بێت بۆ کاریگەريى گۆڕانە جێۆپۆڵەتیکییەکان لەسەر پرسی کورد، کە ڕووخانی رژێمی بەشار ئەسەد لە سوریا و گۆڕانی هاوکێشەکان لەسەر حیسابی ڕۆژئاوای کوردستان بوو. ئەمەش سەلمێنەری هەمان ئەو تێزەی کیسنجەرە کە هاوپەیمانێتیی تاکتیکی هەرگیز نابێتە هاوپەیمانێتی  ستراتیجی.

کاتێک ئەمریکا ئامانجە کاتییەکەی (کە تێکشکاندنی داعش بوو) کۆتایی هات، یان کاتێک بەرژەوەندییە فراوانەکانی لەگەڵ هێزێکی وەک تورکیا یان سوریا یەکیان گرتەوە، گەورترین تیرۆریستی داواکراو بووە دۆستی ئەمریکا و ئەوروپا و کوردیش پەراوێز خرا. ئەمەش هەمان ئەو راستییە دەسەلمێنێت کە مامەڵەی زلهێزەکان لەگەڵ کورد زۆرجار وەک هێزێکی یەدەگ و ئامرازێکی سەربازی بووە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی قەیرانەکان.

ئەم واقیعە تاڵە نەگۆڕە لە سیاسەتی نێودەوڵەتی چەند ڕاستییەک سەبارەت بە پرسی کورد پشتڕاست دەکاتەوە، وڵاتە زلهێزەکان مامەڵە لەگەڵ جوگرافیا، هێزی ئابووری، پێگەی ستراتیجیی دەوڵەتاندا دەکەن، نەک لەگەڵ ئازایەتی و قوربانیدانی نەتەوەیەک. ئەمریکا و جیهان سوپاسی ڕۆڵی کوردیان کرد لە تێکشکاندنی داعش، بەڵام لە کاتی دیاریکردنی نەخشەی سیاسیی ناوچەکەدا، بەرژەوەندییەکانیان لەگەڵ دەوڵەتێکی وەک تورکیا و سوریا یان تەنانەت ڕێککەوتنە شاراوەکانیان لەگەڵ روسیا پێشخست.

پرسیارە جدییەکە لێرەدا ئەوەیە، ئەگەر هەسەدە نەچوایەتە ژێر باری فشارەکانی ئەمریکا و تورکیا و هەسەدە هەڵنەوەشایەتەوە و تێکەڵبوونیان لەگەڵ سوپای سوریا ڕەتبکردایەتەوە و ڕێگای شەڕیان هەڵبژاردایە، چی رووی دەدا؟ 

بە دڵنیاییەوە، ئەگەری شەڕێکی درێژخایەن، ماڵوێرانکەر و خوێناوی زۆر بوو. رۆژئاوا دەبووە مەیدانی ملمـلانێی خوێناوی و لەشکرکێشی سوپای تورکیا و میلیشاکانی، کە شار و گوندەکان زیاتر وێران دەکران و هەزاران کورد ئاوارە دەبوون. بۆیە ملنەدان و ڕەتکردنەوەی فشارەکان بژاردەیەکی ئاسان نەبوو بۆ رۆژئاوا بە تایبەتیش کە پشتگیریی نێودەوڵەتیت نەبێت.

کەواتە، رۆژئاوا لەنێوان دوو بژاردەی خراپدابوو کە تەنها بژاردەی شەڕ و ئاشتی نەبوو، بەڵکو هەڵبژاردن بوو لەنێوان دوو جۆر لە قوربانی و زیاندا یەکێکیان زیانی شەڕێکی ڕاستەوخۆ و ماڵوێرانکەر و ئەوەی تریان زیانی لەدەستدانی بەشێکی گەورەی دەستکەوتە سیاسی و سەربازی و ئیدارییەکان لەگەڵ خۆپارستن و دورخستنەوەی جەنگ.

هەڵبژاردنی ئاشتی و قبوڵکردنی داواکارییەکانی دیمەشق و ئەنقەرە و رێکەوتن (ڕێککەوتنی 29ی کانوونی دووەمی 2026)، بژاردەیەکی ناچارییە بۆ رۆژئاوا، بەڵام کۆتایی پرسی کورد نییە لە سوریا، بەڵکو دەکرێت ببێتە سەرەتای قۆناغێکی نوێ خەباتی مەدەنی و پرۆسەی سیاسی، بەشێوەیەک کورد بتوانێت وردە وردە مافە سیاسییەکانی بەدەستبهێنێت. بەتایبەتیش کە ئیستا هەندێک لەمافە مەدەنییەکانی کورد لە سوریا (وەک دانپێدانان بە زمانی کوردی) سەلمێنراون.

ڕاستە ڕۆژئاوا قوربانی جێۆپۆلیتیک بوو، بەڵام نابێت ببێتە قوربانیی هەمیشەیی، ئەگەر کورد دەیەوێت لە بازنەی بەکارهێنران و پەراوێزخستن دەربچێت، پێویستە واز لە سیاسەتی چاوەڕوانیی ڕزگارکەرێکی دەرەکی بهێنێت، بەڵکو پێویستە دیدگاکە بگۆڕدرێت بۆ سیاسەتی زیرەکانەی پراگماتیکی، سیاسەتی بەهێزکردنی ناوخۆ و فرەچەشنکردنی پەیوەندییەکان و مامەڵەکردن لەگەڵ دیفاکتۆ (ئەمری واقع) و ئەوەی دەتوانرێت بەدەستبێت، ئەگەر لەگەڵ دوژمنەکانی دوێنیش بن.

بۆیە وانەکە تەنها ئەوە نییە، ئەمریکا پشتی کوردی بەرداوە یان زلهێزەکان خیانەتیان لە کورد کردووە، بەڵکو وانە قوڵەکە ئەوەیە کە نابێت نەتەوەیەک داهاتووی خۆی بە تەواوی بە هاوپەیمانێکی دەرەکی ببەستێتەوە. پاشان ناکرێت داوای ئازادی و یەکسانی و دادپەروەری بۆ کورد بکەیت، بەڵام لەناوخۆدا باوه‌ڕت پێی نەبێت و پەرتەوازە بیت و بەشێک لە حیزبە کوردییەکان پەراوێز بخەیت.

خاڵێکی گرنگی تر، جیاکردنەوەی پرسی کوردە لە هەر چوار پارچەکە و نەبەستنەوە و تێکەڵ نەکردنی خەباتی باشور و ڕۆژئاوا و باکور و ڕۆژهەڵات بەیەکتر، چونکە هەر بەشیان تایبەتمەندی و دیفاکتۆی خۆی هەیە و ئەوەی دەکرێت لە هەرێمی کوردستان یان ڕۆژئاوا بەدەستبێت رەنگە لە بەشەکانی تر ئەستەم بێت. بۆیە پێویستە ڕێگەبدرێت هەر بەشەو شێواز و سیاسەت و ئامانج و میکانیزمی خۆی هەڵبژێرێت.

 جیاکردنەوەی خەباتی سیاسی بە مانای جیاکردنەوەی نەتەوەیی نییه‌، واتە هەر بەشێک دەبێت لەسەر بنەمای واقیعە سیاسی، یاسایی، جوگرافی و هاوکێشەکانی خۆی ستراتیجیی خۆی هەبێت، بەڵام ئەمە نابێت ببێتە هۆی ئەوەی پەیوەندیی نێوان بەشەکانی پرسی کورد بە تەواوی پشتگوێ بخرێت.

لێرەوە، عیبرەت لەوەی لە ڕۆژئاوا روویدا ئەوە نییە کە کورد نابێت هاوپەیمانی هەبێت، بەڵکو وانەکە ئەوەیە کورد نابێت داهاتووی خۆی بە هاوپەیمانێکی دەرەکی بسپێرێت. لە جیۆپۆلیتیکدا هاوپەیمانەکان بەردەوام نابن، بەرژەوەندییەکان بەردەوام دەبن. بۆیە کورد بۆ ئەوەی لە قوربانیی جیۆپۆلیتیکەوە بگۆڕێت بۆ بەشدارێکی جیۆپۆلیتیک، پێویستی بە هێزی ناوخۆیی، یەکگرتوویی سیاسی، دامەزراوەی بەهێز و دیپلۆماسییەکی پراگماتیک هەیە.

ئێران و هەرێمی کوردستان

لە دوای هێرشی ئەمریکا و ئیسرائیل بۆ سەر ئێران، تاران خۆی بە براوە دەزانێت، چونکە توانی پارێزگاری لە مانەوەی ڕژێمەکەی بکات، وەڵامی هێرشەکان بداتەوە و تەنانەت گەرووی هورمز دابخات و قەیرانی بازرگانی و ئابووریی نێودەوڵەتی دروست بکات، بەڵام هێشتا جەنگ کۆتایی نەهاتووە و شەڕ بەجۆرێک لە جۆرەکان بەردەوامە و  ئێرانێش بەڕێژەیی براوەیە یاخود براوەیەکی زامدارە.

 زیانەکانی ئێران لە جەنگدا زۆرن، هەر لە کوژرانی دەیان سەرکردەی باڵای سیاسی و سەربازییەوە تا دەگاتە ویرانکردنی ژێرخان و بنکە سەربازی، ئابووری و ستراتیجییەکانی ئەو وڵاتە، لە هەمووی گرنگتر ئابڵوقەدانی توندی ئابووری و بازرگانیی سەر ئێران و توندکردنەوەی سزا ئابوورییەکانە.

ئەوەی بۆ ئەم شیکردنەوەیەی ئێمە گرنگە، تێڕوانین و سیاسەتی ئێرانە بەرامبەر هەرێمی کوردستان بەتایبەتی لە دوای شەڕ و هێرشەکان. لە میانی جەنگەکە و ڕۆژانی دواتر، ئێران و هێزە پرۆکسییەکانی بەردەوام هەرێمی کوردستانیان موشەک و درۆن باران دەکرد، بە بیانووی سێ هۆکاری سەرەکی:

1. بوونی بنکە سەربازییەکانی ئەمریکا لە هەرێمی کوردستان بەتایبەتی لە فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی هەولێر و بنکەی هەریر. ئێران پێوایە ئەم بنکە و دامەزراوانە بەشێکن لە ژێرخانی هێزی ئەمریکا لە ناوچەکە و لە کاتی شەڕدا دەکرێن بە ئامانج.

2. گومانەکانی ئێران سەبارەت بە بەکارهێنانی خاکی هەرێم بۆ چاودێری و ئەنجامدانی ئۆپەراسيۆن دژ بە ئێران، وەک بوونی بنکەی هەواڵگریی ئەمریکی و ئیسرائیلی لە خاکی هەرێم و بەکارهێنانی بۆ دزەکردنە ناو ئێران و تێکدانی سەقامگیری ئەو وڵاتە.

3. بوونی بنکە و بارەگای هێزە ئۆپۆزسیۆنە چەکدارە کوردەکانی ئێران لە ناوخاکی هەرێم وەک دیموکرات و کۆمەڵە (بە هەموو باڵەکانییەوە) و هێزەکانی پاک ...هتد.

 ئێستا، بیانووی بوونی بنکەی هێزەکانی ئەمریکا لە هەرێم نامێنێت، چونکە زۆربەی ئەو هێزانە عێراق و هەرێمی کوردستانیان چوڵکردوەو تا 30ـی ئەیلولی ئەمساڵ بە تەواوی لە هەرێمی کوردستان دەکشێنەوە. هەروەها هیچ بەڵگەیەکی سەلمێنراو نییە بۆ بوونی بارەگای هەواڵگریی بیانی لە هەرێم یان بەکارهێنانی خاکی هەرێم دژی ئێران.

ئەوەی دەمێنێتەوە و کێشەیەکی جێوپۆڵەتیکی گەورەیە بۆ هەرێم بوونی حزبەکانی رۆژهەڵاتە، کۆماری ئیسلامی ئێران پێوایە هێزە ئۆپۆزسیۆنە چەکدارە کوردەکان هەڕەشەیەکی جددی و گەورەن بۆ سەر ئاسایشی وڵاتەکەیان و دەکرێت لە ئایندەدا ببنە کلیلی رووخانی رژێمەکەیان.

بۆ ئەوەی لە مەترسییەکانی ئێران تێبگەین، پێویستە بگەڕێینەوە بۆ سینارێوکانی سەرەتا جەنگی ئەمریکا و ئیسرائیل دژ بەئێران، بەپێی چەندین ئاژانسی جیهانی و ئیسرائیلی وەک ( (The Telegrap،i24News)) کە لە ناوەڕاستی ساڵی 2026دا بڵاوکراونەوە و لێداونی تەمیر هایمان بەرپرسانی پێشووی هەواڵگریی ئیسرائیل وەرگرتبوو، باس لە پلانێکی سەربازیی هاوبەش  دەکات کە بڕیاربوو لەسەر سنوورەکانی هەرێمی کوردستانەوە جێبەجێ بکرێت.

بەپێی ڕاپۆرتەکە (هەرچەندە هیچ لایەک پشتڕاستی نەکردەوە) کورتەی پلانەکە بەم شێوەیە بووە: مۆساد و دەزگای هەواڵگریی ئەمریکا (CIA) پێشنیازیان کردبوو کە شەڕکەر و پێشمەرگەی حزبە ئۆپۆزسیۆنەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەکاربهێنرێن وەک هێزی پیادە بۆ بەزاندنی سنوورەکانی ئێران لە سنوری هەرێمی کوردستانەوە. پاشان پشتیوانی ئاسمانیی بۆ ئەم هێزانە دابین بکەن، لە ڕێگەی بۆردومانکردنی چڕی بنکەکانی سوپای پاسداران، سیستەمی موشەکی، ناوەندەکانی پۆلیس لە ناوخۆی ئێراندا. ئامانج لەم پلانە تەنها هێرش و کردنەوەی بەرەی جەنگ نەبووە، بەڵکو ئەم هێرشە رێخۆشکەر بێت بۆ ڕاپەڕینی سەرتاسەریی لە ئێران و گۆڕینی رژێمەکەی.

رەنگەی ئەوەی زیاتر ڕاستی ئەم پلانە بسەلمێنێت، لێدوانەکانی دۆناڵد ترەمپ سەرۆکی ئەمریکا بوو لە بارەی ناردنی چەک بۆ کورد و دیارنەمانی ئەو چەکانە. بەڵام وەک دەردەکەوێت لە کۆتایدا پلانەکە جێبەجێ نەکرا و هەر بەپێی راپۆرتەکە تورکیا و ئەردۆغان ڕۆڵی سەرەکی هەبووە لە هەڵوەشاندنەوەی پلانەکە بە بیانووی ڕێگرتن لە دروستبوونی قەوارەیەکی تری کوردیی لە ناوچەکە.

لێرەوە، دەکرێت لەوە تێبگەین، کە رەنگە لە ئایندەدا بەکارهێنانی کوردانی رۆژهەڵات و خاکی هەرێم ببێتە مەترسی بۆ سەر ئاسایشی ئێران، بۆیە تاران تەنها وەک دراوسێیەک سەیری هەرێمی کوردستان ناکات، بەڵکو وەک هەستیارترین خاڵی لاوازی ئاسایشی نەتەوەیی خۆی لە سنورەکانی ڕۆژئاوا دەیبینێت. تەنانەت بە کەمبوونەوەی هەژموونی سەربازیی ئەمریکاش، ستراتیجی ئێران بەرامبەر هەرێم نەگۆڕ دەبێت، چونکە ترسەکانی تاران ڕەگێکی قووڵی جیۆپۆلەتیکییان هەیە، چونکە:

1. قووڵایی جوگرافی و درێژیی سنوورە هاوبەشەکان و سەختیی تۆپۆگرافیای ناوچەکە، هەرێمی کوردستان دەکاتە گۆڕەپانێکی نموونەیی بۆ چاودێریی، گواستنەوە و خۆڕێکخستنەوەی هێزەکانی ئۆپۆزسیۆنی ڕۆژهەڵات. تاران ئەمە وەک دروستبوونی قوڵایی ستراتیجی Strategic Depth  بۆ نەیارەکانی دەبینێت.

2. ترسی سەرهەڵدانی بەرەیەکی کورد، لەکاتێکدا ئێران بەدەست قەیرانی ئابووری و دابڕانی نێودەوڵەتییەوە دەناڵێنێت، گۆڕانی هەرێم بۆ پەناگەیەکی سیاسی و لۆجستی بۆ کوردانی ڕۆژهەڵات، وەک کردنەوەی بەرەیەکی نوێی جەنگ لە سنوورەکانی ڕۆژئاوای وڵاتەکەیدا لێکدەدرێتەوە.

3. گەورەترین مەترسی لای ڕژێمی ئێران تەنها هێرشی چەکداریی سنووری نییە، بەڵکو تێکەڵبوونی ئەو جووڵە چەکدارییە دەرەکییانەیە لەگەڵ ناڕەزایەتییە جەماوەرییەکانی ناوخۆ، کە دەتوانێت قەیرانێکی سنووریی بکاتە هەڕەشەیەکی مان و نەمان بۆ سیستمە سیاسییەکە.

4. تاران پێیوایە ئەگەر هێزە نێودەوڵەتییەکان بڕیار بدەن فشاری جدیی لە ئێران بکەن، هێزەکانی رۆژهەڵات دەبنە سەرمەشق و ئامرازی جێبەجێکاری ئەو پرۆژەیە. بەمەش پرسی کورد لە پرسێکی ناوخۆییەوە دەگۆڕێت بۆ کەرەستەیەکی ستراتیجی بۆ ڕووخاندنی ڕژێم.

5. ئێران بەرپرسیارێتیی هەر جموجۆڵێکی دژ بە وڵاتەکی دەخاتە ئەستۆی حکومەتی هەرێم و وادەبینێت کە جیاوازی ئەوتۆ نییە لە نێوان هاوکاریکردنی ئۆپۆزسیۆن و ڕێگەدان بە مانەوەیان و هەردووکیان وەک پاساوێک بۆ هێرش و فشارخستنە سەر هەرێم بەکاردەهێنرێت.

بۆیە هێرش و فشارە بەردەوامەکانی ئێران وەڵامدانەوەی کاتی نین، بەڵکو ستراتیجی خۆپاراستنی پێشوەختەن بۆ ڕێگریی لە هەر جۆرە هەڕەشەیەک کە لەداهاتوودا دروست ببێت. بەدەر لە ئامرازی سەربازیی راستەوخۆ و هێرشی موشەکی و درۆنی، ئێران هەوڵ دەدا فشار لە هەرێم بکات لەرێگەی:

-فشار لەڕێگەی بەغداوە

 تاران دەتوانێت هەژموونی سیاسی و پەیوەندییەکانی خۆی لەگەڵ لایەنەکانی حکومەتی فیدراڵی (شیعە) بەکاربهێنێت بۆ زیادکردنی فشار لەسەر هەرێم لە رووی یاسایی، دارایی و ئەمنییەوە. ئەم فشارە بە پێچەوانەی هێرشی ڕاستەوخۆ، لە ڕێگەی دامەزراوە و میکانیزمەکانی دەوڵەتی عێراقەوە جێبەجێ دەکرێت و دەتوانێت حکومەتی هەرێم ناچاری ڕێککەوتن و هەماهەنگیی زیاتر لە بوارە ئەمنییەکاندا بکات. 

-شەڕی بەوەکالەت و بەکارهێنانی پڕۆکسییەکان

تاران دەتوانێت گرووپە چەکدارە نزیکەکانی خۆی لە عێراق بەکاربهێنێت بۆ زیادکردنی فشار لەسەر هەرێمی کوردستان. ئەم میکانیزمە دەتوانێت لە ڕێگەی هەڕەشە، هێرش یان دروستکردنی پشێویی لە ناوچەکەدا جێبەجێ بکرێت، بەبێ ئەوەی تاران بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەرپرسیارییەتیی هەموو ئەنجامەکان بگرێتە ئەستۆ. بەکارهێنانی پڕۆکسییەکان بۆ ئێران ڕێگەیەکە بۆ هێشتنەوەی فشار، کەمکردنەوەی تێچوونی ڕاستەوخۆ و زیادکردنی توانای مانۆڕ لە مەیدانی عێراقدا، لە هەمان کاتدا پەیامی سیاسی و ئەمنیی خۆی بە هەرێم دەگەیەنێت.

-فشارە ئابووری و بازرگانییەکان

 ئێران بەهۆی جوگرافیا و پەیوەندییە بازرگانی و ئابورییەوە، دەتوانێت کاریگەریی لەسەر هەرێم دروست بکات، بەشێوەیەک تاران دەتوانێت کارتێکی ئابووری و بازرگانی وەک ئامرازێکی فشار بەکاربهێنێت، بە تایبەتی لە بوارەکانی سنوور، هاتوچۆ، بازرگانی و دابینکردنی کاڵا. سنووردارکردن یان گۆڕینی مەرجەکانی بازرگانی و هاتوچۆ دەتوانێت فشارێکی ڕاستەوخۆ لەسەر بازاڕ و کۆمپانیاکانی هەرێم دروست بکات.

ڕێککەوتنە ئەمنییەکەی ساڵی 2023ـى نێوان بەغدا و تاران، کە بە بەشداریی هەرێمی کوردستانیش جێبەجێ کرا، وەرچەرخانێکی ستراتیجی بوو لە شێوازی مامەڵەی کۆماری ئیسلامیی ئێران لەگەڵ مەترسییە ئەمنییەکانی سنووری ڕۆژئاوای وڵاتەکەی.

 بەپێی ئەم ڕێککەوتنە، شێوازی ڕووبەڕوبوونەوەی هەڕەشەکان لە ئاستی هێرشی سەربازیی ڕاستەوخۆوە گوازرانەوە بۆ کۆنترۆڵی یاسایی و دامەزراوەیی؛ بە جۆرێک عێراق پابەند کرا بە ڕێگرییکردن لە هەر هێرشێک بۆ سەر ئێران و دوورخستنەوەی هێزە ئۆپۆزسیۆنە کوردییەکانی وەک دیموکرات و کۆمەڵە لە خاڵە سنوورییەکان. ئەم هەنگاوە بووە هۆی ڕەوانەکردنی ئەو هێزانە بۆ کەمپە دوورەکان و سنووردارکردنی توندی توانای ئۆپەراسیۆنی زەمینی و لۆجستییان.

لە ڕوانگەی جیۆپۆلەتیکییەوە، تاران ئامانجێکی گەورەتری پێکا کە ئەویش کەمکردنەوەی قووڵایی ستراتیجیی هێزە نەیارەکانی بوو، بۆ ڕەواندنەوەی ئەو گومانانەی کە گوایە ئەو هێزانە لەگەڵ ئەمریکا یان ئیسرائیل لە هەماهەنگیدان بۆ لێدانی ناوخۆی ئێران. هاوکات، ئێران زۆر زیرەکانە پرسی ئۆپۆزسیۆنی کوردی لە کێشەیەکی ناوچەیی (تاران-هەولێر)ـەوە کردە دۆسییەکی فەرمیی نێودەوڵەتی لەگەڵ بەغدا. بەمەش حکومەتی فیدراڵیی عێراقی کردە بەرپرسیاری یەکەم لە پاراستنی سنوورەکان و کۆنترۆڵی ئەمنیی بەغدای بەسەر خاڵە سنوورییەکانی هەرێمدا سەپاند.

سەرەڕای ئەوەی جێبەجێکردنی ڕێککەوتنە ئەمنییەکەی 2023 پاساوی سیاسیی ئێرانی بۆ بۆردومانکردنی بنکەکانی حیزبەکانی ڕۆژهەڵات لاواز کرد، بەڵام نەبووە هۆی کۆتاییهاتنی یەکجارەکیی هێرش و هەڕەشەکانی تاران، چونکە تاران پێگەی جوگرافی و تۆپۆگرافیای سەختی هەرێمی کوردستان وەک هێلانەیەکی سروشتی بۆ خۆڕێکخستنەوەی نەیارەکانی دەبینێت و لە چوارچێوەی ستراتیجی (بەرگریی پێشوەختە)دا، هێرشە ناوبەناوەکانی خۆی یان گروپە پرۆکسییەکانی وەک ئامرازێکی هەمیشەیی بۆ پێشگرتن لە هەر پڕۆژەیەکی داهاتوو دژی ڕژێمەکەی بەکاردەهێنێت.

هەرێمی کوردستان لە نێوان سێ هێزی جێۆپۆلەتیکی

هەرێمی کوردستان لە دۆخێکی ئاڵۆز و هەستیاری جێۆپۆلیتیکیدایە، دۆخێک کە تێیدا سێ هێزی سەرەکیی ناوچەیی و نێودەوڵەتی ــ ئێران، تورکیا و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ــ هەر یەکەیان بەپێی بەرژەوەندی و ئەولەویەتە ستراتیجییەکانی خۆی مامەڵە لەگەڵ هەرێم دەکات.

ئێران هەوڵ دەدات بە هەڕەشە و بەکارهێنانی هێز، سنوور بۆ جوڵە و سەربەخۆی هەرێم دابنێت و ڕێگریی لەوە بکات کە خاکی هەرێم ببێتە بنکەیەکی سەربازی یان سیاسی دژ بە تاران. تورکیا بە چاوی ئاسایشی نیشتمانییەوە لە هەر جوڵەیەکی کورد دەڕوانێت کە کاریگەریی لەسەر سنوور و ئاسایشی هەبێت. ئەمریکاش بەشێوەیەکی سنوردار پشتگیریی ئەمنی و سیاسی لە هەرێم دەکات، بەڵام ئەم پشتگیرییە لە کۆتاییدا بە بەرژەوەندییە گەورەکانی واشنتون لە عێراق و ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا گرێدراوە، بۆیە نابێت وەک هاوپەیمانێتی سەیر بکرێت.

لە ڕوانگەی جێۆپۆلیتیکییەوە، کێشەی سەرەکیی هەرێم ئەوەیە هەرچەندە پێگەیەکی گرنگی جوگرافیی هەیە، بەڵام لە ناوچەیەکی پڕ لە کێشە و ململانێدایە و توانا و کاریگەریی لە هاوکێشە هەرێمیەکاندا سنووردارە. جوگرافیای هەرێم، کە لە نێوان ئێران و تورکیا و عێراقدا، لە لایەکەوە گرنگیی جیۆستراتیجییەکەی زیاد دەکات، لە لایەکی دیکەوە ئەڵقەیەکی لاوازی گرێدانی ئەم دەوڵەتانەیە و دەیکاتە میدانی بەریەککەوتنی بەرژەوەندی دەوڵەتانی هەرێمی و زلهێزەکان.

ئێران دەیەوێت هەژموونی سیاسیی بەسەر هەرێم دا هەبێت و نەبێتە هەڕەشە بۆ سەر خاکەکەی. تورکیاش دەیەوێت هەرێم نەبێتە پشتیوان یان پەنابەری هیچ جوڵانەوەیەکی کورد کە ببێتە هەڕەشە بۆ ئاسایشی نیشتمانیی وڵاتەکەی. ئەمریکاش دەیەوێت پەیوەندییەکەی لەگەڵ هەرێم لە چوارچێوەی بەرژەوەندییە گەورەترەکانی خۆی لە عێراق و ناوچەکەدا بەڕێوەببات.

کێشەکە لەوەدایە کە هیچ کام لەم سێ هێزە بەرژەوەندییەکانی خۆی بە بەرژەوەندیی هەرێم یەکسان ناکات یاخود گرێ نادەن، ئەگەر بەرژەوەندیی هەرێم لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی ئەوان یەک بگرێتەوە، پشتگیرییەکە بەهێز دەبێت، بەڵام کاتێک ئەو بەرژەوەندییە جیاواز دەبن هەرێم دەکرێت بە کارتی دانوسـتان یان قوربانیی ڕێککەوتن.

ئەم دۆخە هەرێم دەخاتە نێوان دوو پێویستیی پێچەوانە و دژ بەیەکەوە، پێویستی بە پشتگیریی دەرەکی (دەوڵەتانی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی) و مەترسیی وابەستەبوون بەو پشتگیرییە. ئەگەر هەرێم زۆر پشت بە یەک هێزی دەرەکی ببەستێت، دەکرێت ببێتە بەشێک لە ملمـلانێی ئەو هێزە لەگەڵ ڕکابەرەکانی. لە بەرامبەردا، ئەگەر هەرێم بە تەواوی لە پەیوەندییە دەرەکییەکان دووربکەوێتەوە، دەکرێت دەرفەتی مانۆڕکردن و کاریگەریی خۆی لەسەر هاوکێشەی ناوچەکە لەدەست بدات.

بۆیە پرسیارە سەرەکییەکە ئەوە نییە کە هەرێم لەگەڵ کام هێز و دەوڵەت بێت، بەڵکو ئەوەیە کە چۆن لەگەڵ هەموو هێزەکاندا پەیوەندییەکی جیاواز و متمانەپێکراو دروست بکات، بەبێ ئەوەی ببێتە پاشکۆی هیچ کامیان.

لەبەر ئەمە، سیاسەتی هەرێم نابێت هەڵبژاردنی یەک بەرە دژ بە بەرەیەکی تر بێت، بەڵکو دەبێت لەسەر بنەمای هاوسەنگکردن و فرەڕەهەندیی پەیوەندییە دەرەکییەکان و بەهێزکردنی توانای ناوخۆیی کار بکات. پەیوەندیی نزیک لەگەڵ ئەمریکا و ڕۆژئاوا بۆ هەرێم گرنگە، بەڵام دەبێت پەیوەندییەکی باش لەگەڵ بەغدا هەبێت و مامەڵەی واقیعیانە لەگەڵ ئێران و تورکیا بکرێت و بەرژەوەندییەکانیان بە هەند وەربگیرێت و هەرێم نەبێتە مایەی ترس و هەڕەشە بۆ سەر وڵاتانی دراوسێ. هەروەها، هیچ دیپلۆماسییەکی دەرەکی ناتوانێت شوێنی یەکڕیزیی ناوخۆیی و پتەویی دامەزراوەکان و بەهێزی ئابووری بگرێتەوە.

هەرێم بۆ ئەوەی بتوانێت بەهێز بێت، پێویستی بە چوار بنەمای سەرەکی هەیە: (یەکگرتوویی سیاسی، یەکخستنی دامەزراوە ئەمنییەکان، بەهێزی و سەربەخۆیی ئابووریی و دیپلۆماسییەکی کارا و یەکگرتوو) بەبێ ئەم بنەمایانە، فرەڕەهەندیی پەیوەندییە دەرەکییەکان دەکرێت ببێتە تەنها کۆمەڵێک پەیوەندیی لاواز و ناهەماهەنگ، نەک ستراتیجییەکی نیشتمانیی ڕوون.

یەکێک لە خاڵە لاوازەکانی هەرێم ئەوەیە کە هێزە دەرەکییەکان زۆرجار مامەڵە لەگەڵ حیزبەکان دەکەن و سیاسەتێکی دیارکراویان بەرامبەر بە هەرێم نییە. کاتێک پەیوەندییە دەرەکییەکان بە شێوەیەکی حیزبایەتی و کەسی بەڕێوەدەبرێن، هێزە دەرەکییەکان دەرفەتی زیاتریان دەبێت بۆ بەکارهێنانی جیاوازییە ناوخۆییەکان و بەدەستهێنانی دەستکەوتەکانیان.

بۆیە یەکڕیزیی سیاسی تەنها بابەتێکی ناوخۆیی نییە، بەڵکو بەشێکە لە ئاسایشی نیشتمانی کورد و توانای هەرێم بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی فشارە جێۆپۆلیتیکییەکان. هەرێم کاتێک لەگەڵ ئێران، تورکیا، ئەمریکا و بەغدا بە یەک دەنگ قسە دەکات، ئەوکات بەهێزتر دەبێت.

کۆتایی

پاراستنی هەرێمی کوردستان لە گێژاوی جیۆپۆلیتیکی ناوچەکە بە حزبایەتی و دابەش بوون ناکرێت، بەڵکو بەوە دەکرێت وەک کیانێکی یەکگرتوو خۆی ببێتە هێزێکی هاوسەنگکەر. هەرچەندە هەندێک لە دەوڵەتان دەتوانن لە کاتی قەیراندا پشتگیریی هەرێم بکەن، بەڵام پاراستنی پێگەکەی لەمەودای درێژخایەندا پێویستی بە دامەزراوەی بەهێز، ئابووریی جێگیر، توانای ئەمنیی ڕێکخراو، یەکگرتوویی سیاسی و دیپلۆماسییەکی زیرەک و یەکگرتوو هەیە.

بەم مانایە، ئامانجی ستراتیجیی هەرێمى كوردستان نابێت تەنها دۆزینەوەی هاوپەیمانێکی بەهێز بێت، بەڵکو دەبێت توانای خۆی بۆ مانۆڕکردن لەنێوان هێزەکاندا زیاد بکات، هەرێمى كوردستان نابێت ببێتە پاشکۆی ئێران، تورکیا یان ئەمریکا، دەبێت پەیوەندییەکانی لەگەڵ هەرسێ هێزەکە بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە نیشتمانییەکانی خۆی بەکاربهێنێت.

ئەگەر هەرێمی کوردستان بتوانێت لەگەڵ هەر سێ هێزەکە پەیوەندییەکی جیاواز و هاوسەنگ دابمەزرێنێت، لە هەمان کاتدا توانای ناوخۆیی خۆی بەهێز بکات و بڕیاری سیاسیی خۆی لە دەستی خۆیدا بپارێزێت، ئەوا دەتوانێت لە پێگەی ئێستای بگۆڕێت بۆ ئەکتەرێکی کاریگەر و هاوسەنگکەر لە هاوکێشەی جێۆپۆلیتیکیی ناوچەکەدا.

لە جێۆپۆلیتیکدا، جوگرافیا بە تەنیا هێز نییە؛ ئەوە توانای بەکارهێنانی جوگرافیا، یەکگرتووییی ناوخۆیی و زیرەکیی دیپلۆماسییە کە ناوچەیەک لە مەیدانی ملمـلانێ دەگۆڕێت بۆ ئەکتەرێکی هەژمارکراو.