قەیرانی دارایی عێراق لە ماوەی چەند مانگی رابردوودا تەنیا ئەنجامی دابەزینی نرخی نەوت یان زیادبوونی خەرجییەکان نییە؛ بەڵکو گۆڕانکارییە جیهانی و ناوچەییەکان، بە تایبەتی سنوورداربوونی هەناردەی نەوت لە دوای ئاڵۆزییەکانی گەروی هورمز، فشارێکی گەورەی خستووەتە سەر بودجەی فیدراڵی، عێراق تووشی کەمی نەختینە و داهات و کێشەی دابینکردنی خەرجییەکانی بووەتەوە، بۆ ئەوەش بەدوای ڕێگای جێگرەوە و چارەسەر بەپەلەی قەیرانەکەدا دەگەڕێت.

هۆکارەکانی کەمبوونەوەی نەختینە

­ بەپێی لێدوانە فەرمییەکان، چوار هۆکاری سەرەکی لەپشت کەمی پارەی نەختینەوەن:

_ دابەزینی هەناردەی نەوت بەهۆی ئاڵۆزییەکانی گەروی هورمز.

_ پشتبەستنی زۆری ئابووری بە نەوت، کە نزیکەی ٩٠% داهاتی حکومەت پێکدەهێنێت.

_ بەرزبوونەوەی خەرجییەکان، بە تایبەتی مووچە، خانەنشینی و خزمەتگوزارییە گشتییەکان.

_ لاوازی داهاتە نانەوتییەکان و سنوورداربوونی سەرچاوەکانی دیکەی داهات.

حکومەت مانگانە نزیکەی 8 تریلیۆن دیناری عێراقی پێویستە بۆ دابینکردنی مووچەی فەرمانبەران، خانەنشینان و تۆڕی پاراستنی کۆمەڵایەتی، لەسەرەتای داخستنی گەروی هورمز، دابەزینی هەناردەی نەوت بووە هۆی ئەوەی داهاتی مانگێک وەک ئاداری 2026 بگاتە نزیکەی 4 تریلیۆن دینار، کە کورتهێنانێکی گەورەی دروست کرد و حکومەتی ناچار کرد بیر لە قەرزکردن و میکانیزمەکانی دیکەی دابینکردنی پارە بکاتەوە.

ستراتیجەکانی حکومەت بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی

لە ئێستادا، حکومەت چەند هەنگاوێکی دەستپێکردووە:

یەکەم؛ قەرزی ناوخۆیی، ئەگەر فشارە داراییەکان بەردەوام بن، حکومەت دەتوانێت لە رێگەی بانکە ناوخۆییەکان، پارە دابین بکات بۆ پاراستنی مووچە و خەرجییە بنەڕەتییەکان.

دووەم؛ قەرزی دەرەکی، حکومەت دەڵێت ئەگەر پێویست بێت، دەتوانێت لە دامەزراوە داراییە نێودەوڵەتییەکان یان وڵاتانی هاوپەیمان قەرز وەربگرێت، بەڵام بە مەرجی ئەوەی توانای پارەدان و سودی قەرز هەڵبسەنگێندرێت.

سێیەم؛ کەمکردنەوەی خەرجییە ناپێویستەکان، پاراستنی مووچە و خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکان.

 چوارەم؛ زیادکردنی داهاتە نانەوتییەکان لە رێگەی چاکسازیی سیستەمی باج و گومرگ و چالاککردنی سەرچاوەکانی تر. 

پێنجەم؛ زیادکردنی هەناردەی نەوت لە رێگەی هێڵی کەرکوک–جەیهان و دۆزینەوەی رێگای جێگرەوە، وەک پرۆژەی هێڵی عێراق–ئوردن، کە لە قۆناغی پلاندانان و ئامادەکاریدایە، هێڵی کەرکوک–بانیاس لە سوریا، کە پێویستی بە نۆژەنکردنەوە هەیە، چونکە هەر زیادبوونێکی هەناردە ڕاستەوخۆ داهاتی حکومەت زیاد دەکات، ئەمە وەک پلانێکی ستراتیجی بۆ داهاتوو کاریگەری بەرچاوی دەبێت. 

موڵکەکانی دەوڵەت؛ چارەسەرێکی نوێ؟

بۆ چارەسەری کەمی نەختینە، حکومەتی عێراق بیری لە رێگە چارەیەکی دیکە کردووەتەوە، ئەوەش فرۆشتنی بەشێک لە موڵک و سامانی دەوڵەتە. لە کۆبوونەوەکانی وەزارەتی دارایی و ئەنجومەنی نوێنەران، باسی لێوەکراوە، کە هەزاران زەوی، بینا و موڵکی دەوڵەت ساڵانێکە بێ بەکارهێنان ماونەتەوە و دەتوانرێت بەشێوەی بەکرێدان، هاوبەشبوون لەگەڵ کەرتی تایبەت، یان لە هەندێک حاڵەتی دیاریکراودا فرۆشتنی موڵکە نا پێویستەکان، ببنە سەرچاوەی داهات. 

تا ئێستا هیچ بڕیارێکی فەرمی بۆ فرۆشتنی موڵکەکانی دەوڵەت دەرنەکراوە و جەخت لەسەر وەبەرهێنان و بەکارهێنانی ئابوورییانەی کراوەتەوە، نەک فرۆشتنی موڵکی گشتی. لە هەمان کاتدا، شارەزایانی ئابووری هۆشداری دەدەن، ئەگەر ئەم پرۆسەیە بە شەفافیەت بەڕێوەنەبرێت و لەژێر چاودێریی ووردا نەکرێت، دەکرێت ببێتە هۆی بەهەدەردانی سامانی گشتی و دروستبوونی گومان لەسەر کۆی پڕۆسەکە. ئامانج لەم هەنگاوانە ئەوەیە، مووچە و خەرجییە بنەڕەتییەکانی دەوڵەت دابین بکرێن، بێئەوەی عێراق تووشی قەیرانی داراییی قووڵتر ببێتەوە.

دەستبردن بۆ یەدەگی دراو

بانکی ناوەندی عێراق باسی لەوەکردووە دەتوانێت لە یەدەگی دراو بۆ ماوەی 12 مانگ نەختینە و سەرچاوەی دارایی دابین بکات، ئەنجومەنی بانکی ناوەندی دووپاتی دەکاتەوە، ئەو هەنگاوە ئامادە و کاریگەرە بۆ چارەسەرکردنی قەیرانەکە، بۆ دڵنیابوون لە سەقامگیری بازاڕە داراییەکان و بەهێزکردنی متمانە لە بازاڕەکاندا، بەڵام شارەزایان هۆشداریدەدەن، پارەی یەدەگ و پاشەکەوتکراو نابێت وەک چارەسەری درێژخایەن لێی بڕوانرێت، چونکە بەردەوامی کەمبوونەوەی داهات فشاری زیاتر لەسەر یەدەگی دراویش درووست دەکات.

مەزهەر محەمەد ساڵح، راوێژکاری دارایی سەرۆک وەزیران، باسی جیاوازی نێوان کەمی پارە و قەیرانی دارایی کردووە و رایگەیاندووە، عێراق لە ژێر فشاری دارایدایە، بەڵام نەگەیشتووەتە قۆناغی شکستی تەواوی سیستەمی دارایی و کێشەی نەختینەی دارایی کە ئێستا حکومەت ڕووبەڕووی بووەتەوە، نابێت وەک نیشانەی مایەپووچی دەوڵەت لێکبدرێتەوە. حکومەت چەندین میکانیزم و ئامرازی هەیە دەتوانن هاوسەنگی پارەدان بپارێزن و دابینکردنی مووچە و خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان بەردەوام بێت. 

کەمی پارەی نەختینە وایکرد دابەشکردنی موچە لە عێراق دوابکەوێت، تاوەکو ئێستاش موچەی مانگی تەمموزی فەرمانبەرانی هەرێم نەنێردراوە، دیارنییە کەی دەنێردرێت.

شارەزایان و چاودێرانی ئابوری و دارایی دڵێن: بەردەوامی ئەو دۆخە و دواکەوتنی مووچە و شایستە داراییەکانی کاریگەری راستەوخۆ لەسەر بازاڕ و ژیانی گشتی و مامەڵەی بازرگانی و کڕین و فرۆشتن لە بازاڕدا درووست دەکات.

پێشتریش فالح ساری وەزیری دارایی عێراق رایگەیاندبوو: وڵات لەژێر فشارێکی دارایی گەورەدایە بەهۆی گۆڕانکارییەکانی بازاڕی جیهانی وزە و کەمبوونی هەناردەی نەوت، بۆ چارەسەرکردنیشی پێویستی بە هەنگاوی یاسایی و چاکسازیی دارایی هەیە. 

هەموو ئەو هەنگاوانە دەرخەری ئەوەن، حکومەتی عێراق لە ئێستادا لە قۆناغی بەڕێوەبردنی فشاردایە، نەک چارەسەرکردنی بنەڕەتی کێشەکە. قەرزی ناوخۆیی و دەرەکی، کەمکردنەوەی خەرجی، فەرەچەشنکردنی سەرچاوەکانی داهات و داهاتە نانەوتییەکان و وەبەرهێنان لە موڵکەکانی دەوڵەت، دەتوانن بۆ ماوەیەکی کورت فشارەکان سووک بکەن، بەڵام چارەسەری درێژخایەن بەستراوەتەوە بە فرەچەشنکردنی ئابووری، زیادکردنی بەرهەمی ناوخۆ و کەمکردنەوەی پشتبەستن بە داهاتی نەوت.